Mục lục
Thế chiến thứ 2 từ khi bắt đầu đến khi kết thúc đã có những Hội nghị hay Tuyên bố nào làm thay đổi cục diện cũng như trật tự thế giới hậu chiến?
Thế chiến thứ 2 (1939 – 1945)
Nhiều sự kiện quan trọng, diễn ra theo cấp độ leo thang, dẫn đến sự tham chiến hay chiến dịch của các quốc gia theo cả hai bên là phe Trục và phe Đồng Minh:
- Đức tấn công Ba Lan 1939
- Nhật đánh Mỹ tại Trân Châu Cảng tháng 12 năm 1941 dẫn đến sự can thiệp của Hoa Kỳ vào Thế chiến thứ 2 bên cạnh phe Đồng Minh;
Trong khi đó, tại Châu Á – Thái Bình Dương, Nhật Bản chiếm vùng Mãn Châu từ năm 1931 và lập ra Mãn Châu Quốc (1932 – 1945) với Phổ Nghi (vốn đã không còn là vua từ sau Cách mạng Tân Hợi 1911) nay lại quay trở lại ngai vàng, trở thành chính phủ bù nhìn do Nhật Bản điều hành.
Chiến tranh Trung – Nhật từ 1937 – 1945 ban đầu chỉ giao tranh ở vùng biên giới; sau đó, lan rộng trên khắp đất nước Trung Hoa. Dù được lực lượng Đồng Minh hỗ trợ, nhất là sau khi Hoa Kỳ tham chiến 1942 nhưng cuộc chiến lấn sâu vào vùng lãnh thổ rộng lớn và chưa đi đến kết thúc mãi đến năm 1945.
Chiến tranh diễn ra khắp nơi, dù Khối Đồng Minh đã hình thành từ 1939 sau khi Đức xâm chiếm Ba Lan; rồi Pháp tháng 6/1940; rồi Mỹ tham gia 7/12/1941 nhưng có lẽ đến khi gió đổi chiều, là khi Đồng Minh giành được một số thắng lợi trên chiến trường, các cường quốc như Anh, Hoa Kỳ, Trung Hoa, Liên Xô mới tiến hành các Hội nghị bàn về các vấn đề đang diễn ra, quá trình hậu chiến cũng như các kế hoạch trong tương lai. Song song với các Hội nghị giữa các cường quốc còn có những cuộc gặp riêng và các Tuyên bố riêng vừa khẳng định chính sách, vừa định hình trật tự thế giới mới sau từng cuộc gặp gỡ như thế (nói cách khác “chọn phe”). Trong phạm vi bài viết, chúng tôi tổng hợp nhiều nguồn để cung cấp đến quý độc giả những thông tin chung nhất, những manh mối để giúp quý vị có thể tiếp tục tìm thêm, theo dõi thêm tùy theo sở thích của quý vị.
Hội nghị Cairo (22 – 26/11/1943)
Hội nghị diễn ra giữa 3 nguyên thủ 3 nước: Hoa Kỳ (Roosevelt); Anh (Churchill) và Trung Hoa (Tưởng Giới Thạch) nhằm bàn về vị thế của phe Đồng Minh trong kháng chiến chống Nhật và ra quyết định về châu Á sau Thế chiến thứ 2. Ngày 27/11/1943, Tuyên cáo Cairo đã được ký và được phát thanh ngày 01/12/1943 với nội dung: nêu rõ ý định của Khối Đồng minh về việc tiếp tục triển khai lực lượng quân sự cho đến khi nào Nhật Bản chịu đầu hàng vô điều kiện.
Lưu ý: Hội nghị không có sự tham gia của Stalin do lo ngại sự có mặt của Tưởng Giới Thạch sẽ kích động xung đột với Nhật Bản. Từ năm 1941, Liên Xô và Nhật Bản đã ký kết hiệp ước trung lập cho nên Nhật Bản xung đột chiến tranh với Trung Hoa, Anh và Mỹ nhưng vẫn duy trì hòa bình với Liên Xô.
Trong Tuyên cáo Cairo, có đoạn viết: “Japan will also be expelled from all other territories which she has taken by violence and greed”. (Wiki dịch: Nhật Bản cũng sẽ bị trục xuất khỏi tất cả các vùng lãnh thổ mà nước này đã chiếm được bằng vũ lực và lòng tham). Do đó, Khối Đồng Minh sẽ không công nhận bất cứ chính phủ nào do đế quốc Nhật Bản thành lập tại các lãnh thổ chiếm đóng. Trong trường hợp này, chính là Đại Mãn Châu quốc và Đế quốc Việt Nam – Chính phủ Trần Trọng Kim.
Hội nghị Yalta (04 – 11/2/1945)
Trước Hội nghị này, Hội nghị Tehran (từ 28/11 đến 01/12/1943) đã diễn ra với sự tham dự của nguyên thủ 3 nước: Hoa Kỳ (Roosevelt), Anh (Churchill) và Liên Xô (Stalin) mục đích cam kết mở mặt trận thứ 2 chống Đức Quốc xã chiến dịch Overload tấn công xuyên eo biển vào Pháp), vấn đề Iran và sự tham chiến của Thổ Nhĩ Kỳ cũng như vấn đề chia cắt nước Đức sau chiến tranh và lần đầu tiên, ý tưởng về Liên Hiệp Quốc ra đời.
Hội nghị giữa 3 nước: Hoa Kỳ, Anh và Liên Xô nhằm thiết lập một nền hòa bình hậu chiến và cả nền an ninh tập thể và quyền tự quyết cho người dân châu Âu. Đặc biệt, Hội nghị đã cam kết “thành lập những chính phủ đại diện cho ý chí của nhân dân bằng bầu cử tự do sớm nhất có thể”. Đây là điều 3 trong 8 điều của Hiến chương Đại Tây Dương do Anh và Mỹ soạn thảo ngày 14/8/1941 và được 26 nước Khối Đồng Minh cam kết ủng hộ Hiến chương này vào 01/1/1942). Các nước thông qua việc phân chia nước Đức sau chiến tranh. Stalin cũng đồng ý tham chiến với Đế quốc Nhật Bản và tham gia vào Liên Hiệp Quốc (thành lập 26/6/1945).
Nguyên văn của Hiến chương Đại Tây Dương (Atlantic Charter) theo Wiki: “Anh và Mỹ tôn trọng quyền lựa chọn được sống dưới một chính thể nào đó của các dân tộc; mong muốn thấy chủ quyền và chính phủ tự trị của các dân tộc bị quốc gia khác dùng sức mạnh tước đoạt được khôi phục lại”.
Giải thích thêm: Pháp tham gia Khối Đồng minh từ ngày 03/9/1939 ngay sau khi Ba Lan bị Đức chiếm đóng. Trong khi đó, Việt Nam, cụ thể là Việt Minh của Hồ Chí Minh ủng hộ và tham gia Khối Đồng Minh chống phát xít Nhật (từ 29/3/1945, khi Hồ Chí Minh gặp Thiếu tướng Claire Lee Chennault tại Côn Minh, Trung Quốc).
Ngày 16/7/1945, nhóm Con Nai thuộc cơ quan tình báo OSS (U.S Office of Strategic Services) – tiền thân của CIA do Thiếu tá Allison K. Thomas chỉ huy đã nhảy dù xuống Tuyên Quang. Nhóm này đã huấn luyện chiến thuật du kích và cách sử dụng vũ khí Mỹ. Đến ngày 02/9/1945, nhóm Con Nai về Hà Nội và dự lễ thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sau đó, chiến lược của các nước Đồng Minh thay đổi, trong đó có Mỹ, không hợp tác với những người Cộng sản dù họ đã từng chung chiến tuyến, chiến đấu chống lại phát xít Nhật. Tháng 9 năm 1946, Mỹ rút hết tất cả nhân viên tình báo ở tại Việt Nam và chấm dứt liên hệ với chính phủ Hồ Chí Minh.
Hội nghị Yalta đã tạo ra cục diện trật tự 2 cực rõ rệt. Nếu ban đầu là Khối Đồng Minh tiêu diệt Chủ nghĩa Phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật thì sau này, sự tranh giành ảnh hưởng đã tạo ra 2 hệ thống xã hội đối lập Tư bản chủ nghĩa và Xã hội chủ nghĩa. Và chính từ Hội nghị Yalta này, các cường quốc đã xâm phạm đến vấn đề chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ cũng như lợi ích dân tộc của các quốc gia này.
Hội nghị Postdam (17/7 – 02/8/1945)
Đây là hội nghị quan trọng nhất và mang nhiều vấn đề ảnh hưởng đến trật tự thế giới sau khi chiến tranh kết thúc, trong đó có Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng. Vẫn là 3 nước: Hoa Kỳ, Anh, Liên Xô nhưng kéo thay đó là sự thay đổi nhân sự Clement Atlee thay cho Churchill (do Đảng Bảo thủ thất bại trong bầu cử) và Truman thay cho Roosevelt (mất ngày 12/4/1945).
Ngoài việc giải quyết hậu chiến, phân chia các lãnh thổ, bồi thường và hậu chiến của Ba Lan và Đức, Hội nghị còn tiến đến những sự kiện quan trọng: Liên Xô tham gia đánh Nhật Bản; Mỹ thử thành công bom nguyên tử và Tuyên bố Postdam (ban hành ngày 26/7/1945) giữa 3 nước: Anh (Churchill); Truman (Hoa Kỳ) và Tưởng Giới Thạch về những điều khoản đầu hàng của Nhật Bản. Trong đó, hàm ý nếu quân đội Nhật Bản đầu hàng thì nước Nhật sẽ không bị chia cắt, chiếm đóng như Đức và nếu không đầu hàng thì sẽ đối diện với sự hủy diệt ngay lập tức và toàn bộ (đe dọa sử dụng bom nguyên tử). Quan trọng nhất, Tuyên bố này phân chia công việc giải giáp quân đội Nhật Bản tại Đông Dương như sau: từ phía Bắc vĩ tuyến 16 sẽ do quân đội Tưởng Giới Thạch phụ trách và phía Nam vĩ tuyến 16 sẽ do quân đội Anh.
Ngày 6/8 và ngày 9/8 lần lượt 2 quả bom nguyên tử được ném xuống Hirosima, Nagasaki. Cũng trong ngày 9/8/1945, Hồng quân Liên Xô tiến đánh quân đội Quan Đông của Nhật trên đất Mãn Châu. Ngày 15/8/1945, Nhật hoàng Hirohito đã đọc bài diễn văn tuyên bố Nhật Bản đầu hàng Đồng Minh theo Tuyên bố Postdam trên đài phát thanh. Nghi lễ ký văn bản đầu hàng không điều kiện (Japanese Instrument of Surrender) diễn ra vào lúc 9:00 sáng ngày 02/9/1945 trên chiến hạm USS Missouri với sự chứng kiến và ký của Tướng Doughlas MacArthur cùng đại diện các nước Anh, Trung Hoa, Liên Xô, Úc, Canada, Pháp (Leclec), Hà Lan và New Zealand.
Kết luận: Các cuộc Hội nghị có sự thay đổi các thành viên tham gia; thời gian đầu, Trung Hoa (Tưởng Giới Thạch) còn xuất hiện nhưng sau đó, trở thành thành viên bên ngoài bộ ba Liên Xô – Hoa Kỳ – Anh. Pháp thì hầu như vắng mặt, thậm chí, 2 cuộc Hội nghị quan trọng nhất là Yalta và Postdam cũng không có mặt. Tuy nhiên, Tuyên bố Postdam kêu gọi Nhật Bản đầu hàng lại diễn ra giữa 3 bên: Hoa Kỳ – Anh – Trung Hoa. Đây là thời điểm nhạy cảm nhất với nhiều sự kiện liên tiếp diễn ra trong tháng 8 – tháng 9 năm 1945 đã dẫn đến tình cảnh nước ta trong năm 1945. Theo đó, vĩ tuyến 16 chia cắt, phía Bắc do quân đội Tưởng Giới Thạch (đại diện cho Mỹ) và Anh – Pháp (sau đó, Anh để lại cho Pháp). Điều này thể hiện cục diện các cường quốc tranh giành ảnh hưởng, lãnh thổ và bản thân Mỹ cũng muốn hất cẳng Pháp ra khỏi Đông Dương sau này. (Còn tiếp).
